Het Urkerland

Fundament luchtwachttoren is weer zichtbaar

Van de luchtwachttoren die in de Koude Oorlog achter Het kerkje aan de Zee stond, is het fundament sinds kort weer zichtbaar. De gemeente heeft het fundament uitgegraven en met sierbestrating laten omgeven. Later dit jaar wordt er een informatiepaneel bij geplaatst.

In de jaren vijftig leefde de angst onder de Nederlandse bevolking (en onder de bevolking van de Westerse buurlanden) dat de Sovjet Unie een luchtaanval zou gaan uitvoeren. Om die reden werd landelijk een luchtwacht ingesteld die het luchtruim in de gaten hield. Medewerkers hielden in de gaten of er Russische vliegtuigen waren die ‘onder de radar' vlogen. Het Korps Luchtwachtdienst (KLD) werd hiervoor ingezet om bij een vijandelijke luchtaanval de eigen troepen en de burgerbevolking te kunnen waarschuwen. Om dit systeem te laten werken, werden 276 uitkijkpunten ingesteld, waarvan 138 raatbouwtorens.

Pas eind jaren vijftig functioneerde het hele netwerk. Het bleek echter moeilijk vrijwilligers te vinden, waardoor veel torens met een onderbezetting te maken hadden. De Urker toren 'Karel 1', die in 1954 gebouwd werd, telde zo’n 15 vrijwillige waarnemers, van wie niet alle namen bekend zijn. Wel bekende luchtwachters waren: Lourens Metz, Iede G. Koffeman, Jan Oost, Klaas Wakker, Joh Gerssen, Jacob Loosman, Meindert Ras en Jan (van Reier) ten Napel.

Het luchtwachtnetwerk was bij voltooiing al grotendeels ingehaald door de tijd. Propellervliegtuigen werden in die periode vervangen door de veel snellere straalvliegtuigen. Toen ook de radar technisch gezien sterk verbeterde, werd het werk van het KLD overbodig. In de jaren dat Luchtwachtdienst actief was, is er slechts één Russisch vliegtuig gespot, die na een vliegshow in Frankrijk van koers was afgeweken om een stuk grensgebied bij Limburg te fotograferen.

Een groot deel van de torens werd na de opheffing van de Luchtwachtdienst afgebroken of opgeblazen. Dit werd mede gedaan omdat het geliefde klimobjecten waren voor de jeugd, zoals bijvoorbeeld voor de leerlingen van de Wilhelminaschool die destijds nabij de toren stond. Een andere reden kon zijn omdat de bevolking het maar lelijke 'horizonvervuilers' vond of vanwege betonrot, dat gevaarlijk kon zijn voor de omgeving.

De Urker toren was gebouwd van, net als 137 andere torens in Nederland, prefab betonnen raatbouwelementen. De toren had een totale hoogte van 14,30 meter. Bovenop de toren was het uitkijkplatform, dat bestond uit een open ruimte van 3 bij 3 meter met een 1,5 meter hoge borstwering. De toren vormde een driehoek (luchtwachtkring) met de luchtwachttorens in Emmeloord en Ens. Elke toren had zo'n 8 kilometer zicht, waardoor er 16 kilometer tussen 2 torens was. De waargenomen vliegtuigen werden doorgegeven aan het luchtwachtcentrum in Leeuwarden.